Օշական գյուղի նշանավոր վայրեր

Ս.Մեսրոպ Մաշտոց եկեղեցի` 1875-79թթ., կիկլոպյան ամրոց` մ.թ.ա. II հազ..
 Օշականը (Արագածոտնի մարզ) որպես բերդ առաջին անգամ հիշատակում է պատմիչ Փավստոս Բուզանդը, IVդ. 1-ին կեսի անցքերի կապակցությամբ։

Գտնվելով Արշակունիների արքայական ոստանում, Օշականը եղել է նրանց սեփականաթյունը։ 336թ.-ին, Մազքթաց Մանեսան թագավորի դեմ կռիվներում ցուցաբերած սխրագործությունների համար, Հայոց թագավոր Խոսրով Բ Կոտակն այն ընծայել է Վահան Ամատունուն։ Ամատունիների նախաձեռնությամբ Օշականում է թաղվել Մեսրոպ Մաշտոցը։ 442թ.-ին նրա գերեզմանի վրա կառուցվել է գմբեթավոր կլոր եկեղեցի։ Վկայություններ կան, որ Մեսրոպ Մաշտոցը Օշականում հիմնադրել է դպրոց։ Իր կառույցներով և բերքառատ այգիներով Օշականը հետագայում էլ եղել է Հայաստանի նշանավոր գյուղերից մեկը։ 1826-1828թթ.-ի ռուս-պարսկական պատերազմի ժամանակ հայ աշխարհազորայինները և ռուսական զորքերը գեներալ Ա.Ի.Կրասովսկու գլխավորությամբ Օշականի մոտ արյունահեղ մարտ են մղել Աբբաս-Միրզայի 30հազ. բանակի դեմ:
Օշականի տարածքը հարուստ է հնագիտական հուշարձաններով։ Քասաղ գետի ձախ ափին գտնվել են խոշոր քարերով շարված մի քանի տասնյակ դամբարանախցեր։ Գյուղի կենտրոնում գտնվող «Դիդի կոնդ» բլրի առանձին հատվածներում բացվել են տարբեր դարաշրջանների հուշարձանախմբեր։ Բլրի գագաթին պեղվել է մ.թ.ա. VII-Vդդ., 0,25հա տարածքով քառանկյուն ամրոց։ 2,5-2,65մ հաստությամբ արտաքին պատերը շարված են տուֆե խոշոր քարերով, ամրացված կավե շաղախով։ Ամրոցի ներսում (բաժանված է հյուսիսից-հարավ անցնող միջնապատով) կան նկուղային և բնակելի մի շարք շինություններ։ Բլրի հյուսիսային լանջին և ստորոտին մ.թ.ա. VIIդ. հիմնված պալատական 5 համալիրներից ներկայումս պեղված է առաջինը և երկրորդի մի մասը՝ բաղկացած 40 սենյակներից, սրահներից և տաճարներից։Պեղումների ընթացքում գտնվել են մեծ քանակությամբ խեցեղեն, քարե, ոսկրե գործիքներ, զարդեր, կուռքերի և այլ 100-ից ավելի արձաններ։

Այս համալիրների փլատակների վրա բացվել է մ.թ.ա. IIIդ. անտիկ դամբարանադաշտ, որը գոյատևել է մինչև IIդ.։ Բլրի արևելյան, հարավային և մասամբ հյուսիսային լանջերին սփռված են երկաթի դարի և ուրարտական 1000-ից ավելի դամբարան, որոնցից պեղվել են շուրջ 70 կրոմլեխներ, քարարկղեր և խոշոր դամբարանախցեր։ Հայտնաբերվել են մեծ քանակությամբ գործիքներ, զենքեր, ոսկե, արծաթե, բրոնզե զարդեր, ագաթե, սարդիոնե ուլունքներ, բազմատեսակ խեցեղեն և փայտե զանազան իրեր։

Բլրի արևմտյան լանջին գտնվում է միջնադարյան դամբարանադաշտը (տապանաքարերի վրա պահպանվել են արձանագրություններ, բարձրաքանդակներ և բազմաթիվ խաչքարեր):

Օշականի կենտրոնում կանգուն է Ս.Մեսրոպ Մաշտոց եկեղեցին, որը 443թ.-ին Վահան Ամատունու հիմնադրած եկեղեցու տեղում 1875-79թթ.-ին կառուցել է Գևորգ Դ կաթողիկոսը։ Եկեղեցու խորանի տակ Մեսրոպ Մաշտոցի դամբարանն է (443թ.). ուղղանկյուն թաղածածկ խուց է, արևելքում խորշով, արևմուտքում բացվածքով, հյուսիսից և հարավից մուտքերով (հյուսիսայինը փակված է, իսկ հարավայինը՝ բացվում է դեպի ավանդատուն)։ Եկեղեցու ներսը 1960-ական թթ. ծածկվել է որմնանկարներով (Հ.Մինասյան)։ Արևելյան կողմից կից է երկհարկ զանգակատունը (1884թ.), այն հայկական ճարտարապետության մեջ բացառիկ է, ինչպես տեղադրությամբ, այնպես էլ գլանաձև ծավալով, մուտքը խորանից է։

Օշականից հյուսիս-արևելք «Մանկանոց» կոչվող վայրում կանգուն է Ս.Սիոն եկեղեցին (VIIդ.)։

Օշականում կանգուն է վաղ միջնադարյան ինքնատիպ կոթող (VI-VIIդդ.), որն ավանդաբար համարվում է Մորիկ կայսեր կամ նրա մոր գերեզմանաքարը:

Գյուղից արևելք, հին գերեզմանատունն է, բարձր պատվանդանների վրա կանգնեցված խաչքարերով։

Օշականում և նրա շուրջը գտնվում են Թադևոս Առաքյալ, Ս.Գրիգոր, Ս.Սարգիս, վիմափոր Ս.Աստվածածին, Թուխ Մանուկ մատուռները (XIIIդ.)։

Օշականից հարավ, Քասաղ գետի վրա, Նահապետ կաթողիկոսի՝ 1706թ-ին կառուցած սրբատաշ կարմիր տուֆից հնգաթռիչք կամուրջն է։

Օշականի մոտ կանգուն է XIXդ. հայկական մեմորիալ արվեստի հազվագյուտ հուշարձաններից մեկը՝ 1827թ.-ին Արևելյան Հայաստանի ազատագրման համար զոհված ռուսական բանակի զինվորների հիշատակին 1833թ.-ին կառուցված կոթողը։

Օշականի մուտքի մոտ Մեսրոպ Մաշտոցի ծննդյան 1600-ամյակի առթիվ կանգնեցված է հուշարձան (1962թ.), բացված գրքի նմանվող երկու հուշասալեր են, որոնցից ձախակողմյանի վրա քանդակված է հայերեն այբուբենը։

Реклама

Աբովյանը, Արարատը և սինոդի նզովքը

Խաչատուր Աբովյանի (1) մասին շատերի պատկերացումները սկսվում ու ավարտվում են «Վերք Հայաստանի» վեպի մեկ նախադասությամբ. «Օրհնվի էն սհաթը, երբ ռսի օրհնած ոտը Հայոց լիս աշխարհը մտավ…»:
Սակայն քիչ է հայտնի, որ Աբովյանը հարում էր Ներսիսական կուսակցությանը, որը դժգոհ էր հայոց եկեղեցու եւ, առհասարակ, հայերի հանդեպ ցարական Ռուսաստանի քաղաքականությունից:
«Չիրականացան հայ ժողովրդի քաղաքական ակնկալությունները, որոնց համար ռուսները քաղաքական հույսեր էին ներշնչում ռուս-պարսկական եւ ռուս -թուրքական վերջին պատերազմների ժամանակ՝ հայերի աջակցությունը ստանալու նպատակով» (2): Ներսիսականներն ամեն ինչ անում էին Տփղիսում (3) հայոց դպրոցը ռուսական ազդեցությունից դուրս պահելու ուղղությամբ:
Այն, որ Խաչատուր Աբովյանն առաջինն էր, ով Դորպատի համալսարանի պրոֆեսոր Ֆրիդրիխ Պարրոտի (4) գլխավորած արշավախմբի հետ Արարատ լեռան գագաթը բարձրացավ, դպրոցից հիշում են բոլորը: Սակայն դասագրքերում նշված չէ, թե այդ համարձակ քայլն ինչ է արժեցել Խաչատուր Աբովյանին:
«Արցունք, աղոթք եւ պահք» 
Ինը տարեկան Աբովյանն Էջմիածնում ուսանում է հինգ տարի: Այդ շրջանի մասին չափազանց քիչ տեղեկություն կա:
Տարիներ անց, գերմանացի բանաստեղծ Ֆրիդրիխ Բոդենշտեդին Էջմիածին  առաջնորդելիս, Աբովյանը նրան պատմել է, որ վանքում մեծացել է «արցունքի, աղոթքի ու պահքի մեջ, այնպիսի միջավայրում, որ բթացնում է ամեն ազնիվ բան, որ զարգացնում է անբնական հակումներ»: Աբովյանն ասել է նաեւ, թե վանական կյանքի խստություններին չդիմանալով՝ մի քանի անգամ փորձել է փախչել վանքից, բայց անհաջող (5):
14 տարեկանում Աբովյանն Էջմիածնից տեղափոխվում է Հաղպատ, ապա Թիֆլիս՝ ուսումը շարունակելու:
1824 թ.-ին Թիֆլիսում բացվել էր Ներսիսյան հոգեւոր դպրոցը, որի տեսուչը Մոսկվայից հրավիրված բանաստեղծ Հարություն Ալամդարյանն (6) էր: Ռուսերեն, ֆրանսերեն եւ պարսկերեն լեզուներից բացի՝ սովորեցնում էին հայոց եւ համաշխարհային պատմություն, թվաբանություն, աշխարհագրություն, նկարչություն, տրամաբանություն, քրիստոնեական վարդապետություն, ճարտարախոսություն:

Խաչատուր ԱբովյանըԽաչատուր Աբովյանը

Աբովյանը տեղափոխվում է Ներսիսյան դպրոց: 1826-ին ավարտելով այն՝  ցանկանում էր ուսումը շարունակել Վենետիկում, սակայն ռուս-պարսկական պատերազմը խափանում է նրա ծրագիրը:
Վերադառնում է Էջմիածին, որտեղ կարգվում է կաթողիկոսի թարգման ու գրագիր:
1829 թվականին, Նիկոլայ I կայսեր հավանությամբ, Հայաստան է գալիս Դորպատի համալսարանի պրոֆեսոր Ֆրիդրիխ Պարրոտը՝ Արարատ բարձրանալու մտադրությամբ: Դեռեւս 1811-ին Պարրոտը Կազբեկի գագաթ էր բարձրացել ու այնտեղից նշմարել Արարատը: Պարրոտի արշավախումբը միայն հետաքրքրասիրությունից չէ, որ ցանկանում էր Արարատ բարձրանալ: Ընդլայնվող Ռուսական կայսրությունը գիտական ու ռազմական հետազոտություններ էր անում. տեղեկություններ էին անհրաժեշտ հողերի բերրիության, բնակչության թվաքանակի ու կազմի, բնական հումքի պաշարների մասին: Պարրոտի արշավախումբը թարգմանչի կարիք ուներ: Էջմիածինն ուներ  ռուսերենին տիրապետող միայն մեկ թեկնածու՝ Աբովյանը: Նրան էլ հանձնարարվում է շրջել արշավախմբի հետ:
Երբ Պարրոտը հայտնում է Արարատի գագաթ բարձրանալու իր մտադրության մասին, Աբովյանը խնդրում է իրեն եւս տանել: Պարրոտի խնդրանքից հետո միայն, անձամբ կաթողիկոսի համաձայնությամբ, Աբովյանին թույլ տրվեց արշավախմբի հետ բարձրանալ Արարատ:
Որտե՞ղ էր Նոյյան տապանը 
Սնոտիապաշտությունն այն աստիճանի տարածված էր, որ մինչ այդ որեւէ մեկի մտքով չէր անցել Արարատ բարձրանալ: Դրա մասին մտածելն իսկ սրբապղծություն ու մեղք էր համարվում:
Սեպտեմբերի 27-ին, երրորդ փորձից հետո միայն, ժամը 15:15-ին, թվով վեց հոգի,  հասնում են լեռան գագաթը:  Մոտ 45 րոպե են անց կացնում Արարատի գագաթին, Պարրոտը երկրաբանական չափումներ է անում, որոշում լեռան բարձրությունը: Աբովյանը լեռան գագաթին տնկում է իր հետ բերած փայտե խաչը, ապա արշավախումբը   բռնում է վերադարձի ճանապարհը: Փորձելով ինչ-որ բան հետը վերցնել եւ ոչինչ չգտնելով՝ Աբովյանը թաշկինակի մեջ մի սառույցի կտոր է փաթաթում, ապա հալվող այդ սառույցի ջուրը լցնում շիշն ու վերցնում իր հետ:

Արարատ լեռը Արարատ լեռըԼուսանկարը` Ռիչարդ Սոմերի կտավը

Արարատի գագաթը հաղթահարելուց հետո, սակայն, բոլորին տարակուսանքն է պատում, անգամ Պարրոտին. լեռան գագաթին Նոյի տապանը չկար: Բայց ինչպե՛ս էր դա հնարավոր. ժողովուրդը գիտեր, որ ջրհեղեղից հետո այդ տապանն՝ ամբողջական,՝ կանգնած է Արարատի գագաթին: Դրան հավատում էին վերելքի բոլոր մասնակիցներն՝ անխտիր: Բայց այդ դեպքում  ու՞ր էր անհետացել տապանը, եւ ինչպե՞ս է, որ ոչ ոք չէր իմացել:  Մի՞թե սխալվել են, հավատացել են մի բանի, որը չի եղել: Հատկապես վախեցած ու տարակուսած էին նրանց ուղեկցող շինականներից երկուսը, որոնք մինչեւ գագաթ բարձրացել էին:
Պարրոտը փորձում է առաջ քաշել միակ հնարավոր վարկածը՝ տապանը չի անհետացել, շարունակում է մնալ սարի գագաթին, պարզապես ծածկված է սառույցի հաստ շերտով: Հետեւաբար՝  անտեսանելի է: Այս վարկածն ավելի է սարսափեցնում շինականներին. փաստորեն, իրենք սրբապղծություն են արել՝ կանգնելով տապանի վրա: Դրա պատասխանն էլ Աբովյանն է գտնում, թե՝ իրենք կանգնած են եղել ձյան ու սառույցի վրա, ոչ թե անմիջականորեն տապանի: Հետեւաբար՝ իրենց արածն ամենեւին սրբապղծություն չէ:
«Սրբապիղծը», որը տեսավ այն, ինչ չպիտի տեսներ… 
Աբովյանը Պարրոտին հայտնում է  ուսումը Դորպատում շարունակելու իր ցանկության մասին, խնդրում օգնել նրան՝ պետական կրթաթոշակով սովորել: Ի դեպ, Պարրոտի արշավախմբին ուղեկցելիս՝ Աբովյանը սովորում է գերմաներեն մի քանի նախադասություն: Մեկ տարի անց նա արդեն տիրապետում էր գերմաներենին այնպես, որ բնագրով կարդում էր գերմանացի փիլիսոփաներին:
Պարրոտի արշավախմբի հետ անցկացրած երկու ամիսներից հետո, ճանապարհելով նրանց Դորպատ, Աբովյանը վերադառնում է Էջմիածին եւ դիմում է ներկայացնում սինոդին՝ թույլ տալ իրեն եւս մեկնել Դորպատ՝ ուսանելու։ Սակայն հոգեւորականները, անգամ կաթողիկոսը, փորձում են ետ պահել նրան այդ «վտանգավոր» մտքից: Նրան սկսում են հալածել նաեւ Արարատի գագաթը բարձրանալու համար: Հոգեւորականները վստահ էին, որ Նոյյան տապանն Արարատի գագաթին է, հետեւաբար այնտեղ ոտք դնելը սրբապղծություն է:

Առասպել կար, թե իբրեւ սուրբ Հակոբը փորձում է բարձրանալ լեռան գագաթ՝ իր աչքով տապանը տեսնելու: Ճանապարհի կեսին, հոգնած քնում է, եւ երազում նրան հրեշտակ է հայտնվում . «Հակո՛բ, Հակո՛բ, Տերը լսեց քո աղերսանքը, ահա քեզ մոտ է տապանի մի մասը վերցրու եւ գնա : Եվ իզուր մի տքնի տեսնելու այն, ինչ Աստծո կամքով, մարդկանց անտես պիտի մնա»: Եվ Աբովյանը, որին շատ լավ հայտնի էր այդ պատմությունը, հանդգնել էր ոտք դնել այդ սուրբ վայրը: Կրոնավորների համար դա եկեղեցու դեմ ուղղված հանդուգն քայլ էր, որը պետք է պատժվեր:
Քանի դեռ Պարրոտը Հայաստանում, ոչ ոք չէր համարձակվում Աբովյանի երեսով տալ կատարած «սրբապղծությունը»։
«Արյունոտված սրտով ես կրկին հանդիպեցի Էջմիածնի սեւ պատերին, որոնք ինձ երբեք  այնքան սարսափելի չէին թվացել, ինչպես այդ ժամանակ: Ինձ համար աներեւակայելի տանջանքներով անցավ ամբողջ շաբաթը: Համարյա ամեն օր ես կանչվում էի՝ այն ժամանակ դեռեւս հզոր եւ ամբողջ եկեղեցու եւ, նույնիսկ, ազգի վրա անսահմանափակ իշխանություն ունեցող սինոդի սարսափելի դատաստանին: Մեկի հանդիմանությունները, սպառնալիքները, հրահանգները, մյուսի խոստումները՝ այդ օրվանից հինգ տարի անց եպիսկոպոսական աստիճան եւ տեղ տալու վերաբերյալ, ոչինչ, ոչինչ չէր սարսափեցնում, չէր հրապուրում ինձ»:
Սինոդն ամեն ջանք գործադրում էր՝ կանխելու Աբովյանի ՝ Դորպատում  ուսումը շարունակելու միտքը: Սինոդը խոստանում է նրան՝ կարգավորել  Լազարյան ճեմարանում ուսանելու հարցը՝  առաջարկելով մինչ այդ շարունակել կաթողիկոսի  գրագրի ու թարգմանչի աշխատանքը: Աբովյանը հուսադրվում է եւ շարունակում Էջմիածնում կատարել իր աշխատանքը: Սակայն կաթողիկոս Հովհաննես Կարբեցին ծածուկ տեղեկացնում է նրան, որ Սինոդի այդ խոստումը կեղծ էր եւ տրված էր, որ Աբովյանը հրաժարվեր Պարրոտի հետ ուսման մեկնելու մտքից:

«Սարսափելի հուսահատությունը դժոխային ուժով համակեց ինձ»,- գրում է Աբովյանը : Նա ներկայանում է սինոդին եւ հայտնում հոգեւոր կոչումը թողնելու իր վճիռը:  «Սինոդը միաբանության ցուցակից ջնջելով իմ անունը, նզովք կարդաց՝ օրհնության փոխարեն: Խլեցին իմ բոլոր իրերը՝ մինչեւ վերջին թելը, թողնելով միայն վրայիս հագուստը: Վայ նրան, ով դրանից հետո նույնիսկ համարձակվեր ինձ ողջունել: Մութ գիշերին, առանց մի կոպեկի, դուրս եկա վանքից ու գիշերն անցկացրի փեսայիս տանը՝ Վաղարշապատում» :

Հայ մամուլը եւս դատաստան էր պահանջում Աբովյանի դեմ, որը Արարատյան վերելքներով «պղծել» էր ազգային սրբությունները : Դրանից հետո բողոքում են Ներսես Աշտարակեցուն, թե Աբովյանը բարոյական անհանդուրժելի նկարագիր ունի եւ ենթակա է Սիբիրի կամ մեկուսացման: Աշտարակեցին ընթացք չի տալիս այդ զրպարտություններին:
Երբ Հայաստանով տարածվում է Աբովյանի՝ Մասիս բարձրանալու լուրը, Աբովյանին ու արշավախմբին մեղադրում են ստախոսության մեջ, անվերջ հարցուփորձի են ենթարկվում գագաթ հասած ակոռեցի շինականներ Մուրադն ու Հովհաննեսը: Նրանց հավաստիացումները, թե ոչ մի տապան չեն տեսել, այնքան բացասական արձագանքի է արժանանում, որ վերջիններս Աբովյանին խնդրում  են ինչ-որ ձեւով աջակցել իրենց՝  հակառակ դեպքում ստիպված պիտի հերքեն գագաթ բարձրանալու մասին ճշմարտությունը (12):
Հոգեկան ծանր ապրումների մեջ՝ Աբովյանը վերադառնում է ծնողների տուն: Եվ, ահա, 1830-ի գարնանը ստացվում է Պարրոտի նամակը Աբովյանի անունով.
«Սիրելի՜ բարեկամ, Ձեր վիճակը որոշված է, կատարվել է՝ ինչ ցանկանում էիք: Անհամբեր սպասում եմ Ձեր ուրախ գալստյանը»…
Աղբյուրը

Լիմ անապատ

Լիմ անապատն ու նրա միաբանները 19- րդ դարի վերջին:

Լիմ անապատը գտնվում է Վանա լճի հյուսիս-արեւելքում՝ Լիմ կղզում։ Ըստ ավանդության, 4-րդ դարում հիմնադրել է Գրիգոր Լուսավորիչը։ 14-րդ դարի սկզբին Լիմ անապատում կային  Սբ. Աստվածածին, Սբ. Կարապետ և Սբ. Գևորգ եկեղեցիները։ 1305 թվականին Աղթամարի Զաքարիա Ա. կաթողիկոսը հիմնովին վերակառուցել է Լիմ անապատի գլխավոր՝ Սբ. Գեւորգ եկեղեցին։ Ըստ 9-10-րդ դարերի պատմիչ Թովմա Արծրունու «Պատմություն Արծրունյաց տան» երկի անանուն շարունակողի՝ եկեղեցին գմբեթավոր էր, շքեղ հարդարված։ 1394 թվականին Լենկթեմուրի արշավանքին, 1428 թվականին Սքանդարի ներխուժումից փախչելով՝ Վանա լճի ափամերձ բնակչությունը պատսպարվել է Լիմ անապատում։ 1538 թվականին Վանի կառավարիչ Գոգչա սուլթանը գրավում  է Լիմ կղզին, վառում  ու ծովն է  նետում Լիմ անապատի գրատան ձեռագրերը, որոնց միայն փոքր մասն է գտնվում և փրկվում։

800px-Lim_Monastery1Լիմ անապատի ավերակները:

Լիմ անապատը ծաղկում է 17-րդ դարում։ 1621 թվականին Սյունյաց Մեծ անապատից այստեղ է տեղափոխվում Ներսես Մոկացի վարդապետը իր աշակերտներ Ստեփանոս Շատախցիի եւ Մելիքսեթ Վժանցիի հետ։ Նա Լիմ անապատում  հիմնում  է բարձրագույն դպրոց, ուր ուսուցանվում  են փիլիսոփայություն, քերականություն, տոմարագիտություն, գրչություն։ Ներսես Մոկացիի քաջորդի՝ Ստեփանոս Շատախցիի վանահայրության ժամանակ Լիմ անապատի միաբանությունը այնքան բազմանդամ էր դարձել, որ մի մասը տեղափոխվում  է Կտուց անապատ։ 1763 թվականին Սիմեոն Ա. Երեւանցի կաթողիկոսը այցելում  է Լիմ և Լիմ անապատին հատուկ կոնդակով արտոնում  համալիրի նորոգման համար գումար հավաքել։ Վանահայր Հովհաննես Մոկացին Լիմ անապատի պարտքերը վճարելու համար հանգանակություն է կատարում, 1766 թվականին քանդում է փայտե ժամատունը եւ 1770 թվականին քարաշեն նոր ժամատուն կառուցում:1882 թվականի վանահայր Պողոս եպիսկոպոսը անապատին կից կառուցում  է դպրոց։ Լիմ անապատը կողոպտել  և ավերել  են քուրդ ավազակախմբերը 1896 թվականին եւ 1898 թվականին։
1915 թվականին՝ Մեծ եղեռնի ժամանակ, կոտորածի են ենթարկվում անապատի միաբանները եւ կղզու  մէջ ապաստանած վասպուրականցիները, կողոպտվում են եկեղեցական իրերը, ոչնչացվում  են ձեռագրերը և Լիմի անապատի մեջ պահվող Սբ. Գևորգի ու Սբ. Սահակ Ա. Պարթևի  մասունքները։ Լիմ անապատում   13-19-րդ դարեր գործել է գրչության կենտրոն, ուր գրվել, ընդօրինակվել, նկարազարդվել ու կազմվել են հարյուրավոր ձեռագրեր։ 13 — 14-րդ դարերից  մեզ է հասել է մոտ մեկ տասնյակ ձեռագիր՝ ընդօրինակված Մովսես, Խաչատուր, Աբրահամ եւ Մանուել գրիչների ձեռքով։ 15-րդ դարի կեսին այստեղ աշխատել  են Իգնատիոս, Հովհաննես Մանկասարենց գրիչները, իսկ ծաղկող Մինասը նկարազարդել  է նրանց ընդօրինակությունները։ 17-րդ դարում  Լիմ անապատում բարձրագոյն դպրոցի գործունեութեան ժամանակ, ուսումնասիրվել են նաև աշխարհիկ գիտություններ, գրվել են թվաբանության, աստղաբաշխության, բժշկության վերաբերյալ աշխատություններ։ Լիմ անապատը ունեցել է հարուստ մատենադարան, 1693 թվականին այստեղ կար 3124 գիրք, 19-րդ դարի վերջում՝ 550 ձեռագիր, մոտ 3 հազար տպագիր գիրք, որոնց մեծ մասը փրկվել  եւ մեզ է հասել։
Լիմ անապատի վանական դպրոցում է կրթություն ստացել ապագա հայոց կաթողիկոս Խրիմյան Հայրիկը:

 

Հայրենագիտական ճամփորդություն Օշական

Ճամփորդության վայրը` Օշական գյուղ:
Մասնակիցներ` Քոլեջի ուսանողներ:
Ժամկետը` ապրիլի 21-ին, ժամը 9:00-18:00:
Նպատակը` հայրենագիտական, ուսումնական քայլարշավ Օշականի սրբավայրերը` Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոց եկեղեցի, Դիդի Կոնդ, Թուխ Մանուկ, Սուրբ Սիոն եկեղեցիներ:
Նախապատրաստական աշխատանք սովորողների բլոգներում

Ալյոնա Ղազարյան
Մերի Հաջյան

Ինգա Պետրոսյան
Մարիաննա Սուլյան
Էմմա Գաբրիելյան

 

 

Ավանդություններ թռչունների և բույսերի մասին

Ձմերուկ։
Գագիկ թագավորի ծառաները պալատի առջև մի օձ են տեսնում, որն անհանգիստ գետնին է քսում իր եղջյուրները։ Թագավորն իմանում է այդ և հրամայում կտրել օձի եղջյուրները։ Երբ կտրում են եղջյուրները, օձը հանգստանում է և գոհ հեռանում։

Ժամանակ անց օձը կրկին է հայտնվում պալատի մոտ, բերանից մի կորիզ գցում գետնին և անհայտանում։ Գագիկ թագավորը խորհուրդ է տալիս կորիզը թաղել հողում և հետևել դրան։ Ամռանը այդ կորիզից մի հսկայական կլոր պտուղ է աճում։ Թագավորն ու պալատականները չեն համարձակվում այդ անծանոթ պտուղն ուտել։ Որոշում են այն փորձել մի մահամերձ ծերունու վրա։ Պտուղից մի կտոր են կտրում և տալիս ծերունուն։ Ծերունին պտուղն ուտում է թե չէ, անմիջապես կազդուրվում է, երիտասարդանում։ Գագիկն ու իր պալատականները ուտում են պտուղի մնացած մասը, իրենք էլ են կազդուրվում և ջահելանում։ Այդ օրվանից այդ պտուղի անունը դնում են չմեռուկ (= չմեռցնող), որը հետագայում բերանից բերան անցնելով, դառնում է ձմերուկ։

Մանուշակը սկզբում եղել է գեղեցիկ, բայց շատ խաբարբզիկ աղջիկ, իրենց տան գաղտնիքները հաղորդել է ուրիշներին, ուրիշներինն էլ՝ տանեցիներին։ Մայրը շատ է խրատել աղջկան, բայց աղջիկը մնացել է անուղղելի։ Ստիպված անիծել է նրան՝ ասելով.
— Չոլերն ընկնես, լեզուդ ծոծրակիցդ դուրս գա։ Աղջիկն անմիջապես ընկել է ղաշտերը, ծաղիկ դարձել։

Լալան կամ կակաչը կարմիր, արյունագույն ծաղիկ է։
Քուրդ ավազակները սարերում սպանել են յոթ եղբայրների։ Նրանց թափված արյունից բուսել է տխուր ու արնագույն աղբրանց արյունը։ Նրա կողքին գրեթե միշտ բուսնում է լալան, որն իր զանգակաձև գլուխը կախած, ողբում է սպանված եղբայրներին։

Բուն առաջ ծույլ ու անպետք մարդ է եղել և չի կարողացել անգամ իրեն շոր ճարել։ Մոտիկ մարդիկ մի օր նրան շոր են տալիս և հետները եկեղեցի տանում։ Հանկարծ նրանք հարձակվում են ծույլի վրա, հետ վերցնում տված հագուստները և մերկ վիճակով թողնում բազմության մեջ։ Ծույլին օգնության են հասնում երկնքի թռչունները։ Ամեն մեկը մի-մի փետուր է տալիս նրան, ծածկում մերկությունը, դարձնում բու, թռցնում, տանում իրենց հետ։ Սակայն բուն ապերախտ է գտնվում թռչունների նկատմամբ, նա ամեն գիշեր ուտում է նրանցից մեկին։ Թռչունները որոշում են՝ նրան տեսնելուն պես, պատժել։ Դրա համար էլ բուն փախչում է լույսից, ցերեկները թաքնվում, գիշերներն է միայն դուրս գալիս։
Կաքավը սկզրում հարս է եղել։ Մի օր խմոր անելիս, սկեսուրը բարկանում է վրան, թե ինչու է խմորը պինդ հունցել։ Հարսը հակառակում է սկեսուրին, պնդելով, թե խմորը կակուղ է։ Սկեսուրը զայրացած՝ անիծում է հարսին։ Հարսն անմիջապես կաքավ է դառնում և մինչև այսօր էլ հակառակում սկեսրոջը, անդադար կրկնում է. «Կակուղ ա, կակուղ ա»։
Կկուն հարս է եղել։ Մի օր ծառից ճոճք է կապում, երեխային դնում մեջը, գնում քաղհան անելու։ Երբ քաղհանից վերադառնում է, երեխային ճոճում չի գտնում։ Ցավից ու սկեսրոջ վախից թռչուն է դառնում, «կո՛ւ-կո՛ւ» կանչելով, փնտրում երեխային։

Մի իրի պատմություն: Ձեռնոց

Առաջին ձեռնոցը հայտնվել է մեր թվարկությունից դեռ հազարավոր տարիներ առաջ Հին Եգիպտոսում: Այն բավականին տարօրինակ տեսք ուներ և հիշեցնում էր  թաթմանի: Ինչ վերաբերում է մեզ արդեն հայտնի ձեռնոցին, ապա այն առաջին անգամ հայտնվել է Թութանհամոնի զգեստապահարանում: 1922 թվականին պեղումների ժամանակ փարավոնի գերեզմանափոսում հայտնաբերվեց աշխարհի ամենահին ձեռնոցը: Հին Եգիպտոսում ձեռնոցը հասարակական բարձր դիրքի խորհրդանիշ էր համարվում:  Ձեռնոցին այլ կերպ էին վերաբերվում Հին Հունաստանում և Հռոմում: Դրանք օգտագործում էին միայն գործնական նպատակներով. պաշտպանում էին ձեռքերը ծանր աշխատանքից, ուտելիք պատրաստելիս պաշտպանում էին վառվելուց, ինչպես նաև գլադիատորական մարտերի ժամանակ: Կանայք ձեռնոց էին հագնում` նախօրոք ձեռքերին մեղր և անուշաբույր յուղեր քսելով: Միջնադարում ձեռնոցների արտաքին տեսքն ու ֆունկցիաները փոփոխվեցին: Թաթմանների նման ձեռնոցները օգտագործվում էին գյուղացիների, որսորդների և զինվորների կողմից: Դրանք պատրաստված էին եղնիկների, հորթերի կամ ոչխարների կաշվից: Մատներով ձեռնոցները  միայն հասարակության բարձր խավերի համար էին: Զինվորներին ձեռնոց էին նվիրում, երբ նրանք ասպետ էին դառնում, եպիսկոպոսներին, երբ նրանք մի աստիճան բարձրանում էին: Բոլորովին այլ դեր էին կատարում միջնադարյան ասպետների ձեռնոցները: Ձեռնոցով ապտակը մենամարտի մարտահրավերի նշան էր: Կնոջ կողմից նվիրված ձեռնոցը, ընդհակառակը, բարեգթության նշան էր: XII դարում Եվրոպայում (Իտալիայում և Ֆրանսիայում հատկապես) հայտնվեցին առաջին ձեռնոցային գործարանները, հետագայում նաև արդեն հայտնվեցին ձեռնոց կարող վարպետները, որոնց գործը շատ պատվաբեր էր համարվում: Ամեն մեկը չէր կարող այդ ժամանակ իրեն թույլ տալ ձեռնոց կրել, ուստի ձեռնոցները անցան շքեղության պարագաների շարքը: Ձեռնոցից կարելի էր դատել դրա տիրոջ հասարարակական դիրքի և հարստության մասին: XV դարում տարածված էր ձեռնոցների վրա օծանելիք ցանել: XVI դարում ձեռնոցների էթիկետը բարդացավ: Տղամարդիկ ստիպված էին ձեռքսեղմումից առաջ հանել ձեռնոցը: Բացի այդ արգելվում էր եկեղեցում, թաղմանը և խրախճանքին  ձեռնոցով ներկայանել: 1566 թվականին Եղիսաբեթ I թագուհին Օքսֆորդի արարողությանը ներկայացավ կարճաթև զգեստով և մինչև արմունկները երկարությամբ ձեռնոցով, ինչը սկիզբ դրեց նորաձևության նոր միտումների: Տղամարդու ձեռնոցների նորաձևությանը պարտական են Նապոլեոն Բոնապարտին, ով համարում էր, որ դրանք տղամարդկություն են հաղորդում: 1806 թվականին նրա հավաքածուում  250 զույգ ձեռնոց կար: Այդ ժամանակ ընդունված էր, որ իսկական ջենթլմենը օրական վեց անգամ պարտավոր է փոխել ձեռնոցը: XX դարում Եվրոպայում նորաձև էին այծի կաշվից կարված ձեռնոցները տղամարդկանց  և խոզի կաշվից կարված ձեռնոցները կանանց համար:

 

Մեր լանջերի ծաղիկները

 

Սիրելի սովորողներ, կրթահամալիրի կանաչ լանջերում ծաղկում են դաշտային և լեռնային ամենատարբեր ծաղիկներ` անմոռուկներ, յուղածաղիկներ, խատուտիկներ, կակաչներ, կուժկոտրուկներ, ձնծաղիկներ, զանգակածաղիկներ: Համացանցից գտեք տեղեկություններ, լեգենդներ, զրույցներ այդ ծաղիկների մասին: