Հոկտեմբեր ամսվա նախագծեր հայրենագիտությունից

Մեր շրջապատի ծառերը և պատմություններ նրանց մասին
Ավանդապատումներ մեր վանքերի և այլ վայրերի մասին:

Նպատակը`  ծանոթանալ մեր  շրջապատի ծառերին, մեր վանքերին, նրանց մասին ժողովրդի կողմից հյուսված զրույցներին և ավանդություններին:
Խնդիրները`  զարգացնել սովորողների հետաքրքրությունները և որոնողական կարողություններն ու հմտությունները:
Ճամփորդություններ էջմիածին, Ծաղկեվանք:

 

 

 

Նար-Դոս ԹԵ Ի՛ՆՉ ԵՂԱՎ ՀԵՏՈ, ԵՐԲ ՇԱՔԱՐԱՄԱՆԻՑ ԵՐԿՈՒ ԿՏՈՐ ՇԱՔԱՐ ՊԱԿԱՍԵՑ

Մի ընդարձակ ամայի բակում հետին կողմը կանգնած էր դրոգապան Յագորի հնօրյա տնակը, բաղկացած ընդամենը մի-մեծ սենյակից, որի դուռը բացվումէր ուղղակի դեպի բակը: Տնակի մի կողքին կպած էր՝ տախտակամած խոհանոցը, իսկ խոհանոցի կողքին` մի ընդարձակ ծածկոց, որի տակ Յագորըգիշերները կապում էր իր ծանրաշարժ դրոգի աժդահա ձին: Բակը փողոցից բաժանված էր տախտակի ցանկապատով, որի տակ մի անկյունում կիտված էրձիու ամիսներով հավաքված աղբը: Մինչդեռ բակի մնացած մասում մի ծեղ անգամ չէր կարելի գտնել — այնքան մաքուր էր, որովհետև Յագորի կինը — Անանը, օրը լուսանար թե չէ, ամենից առաջ ձիու աղբն էր հավաքում և բակն ավլում:

 

Продолжить чтение «Նար-Դոս ԹԵ Ի՛ՆՉ ԵՂԱՎ ՀԵՏՈ, ԵՐԲ ՇԱՔԱՐԱՄԱՆԻՑ ԵՐԿՈՒ ԿՏՈՐ ՇԱՔԱՐ ՊԱԿԱՍԵՑ»

Նեղուցի վանք, Ծաղկունյաց լեռներ

Սեպտեմբերի 23-ի ճամփորդությունը` իր «Բարձունքի հաղթահարում» և «Վայրի բույսեր»  նախագծերով,  Հյուսիսային և Արևելյան դպրոցների 4-5-րդ դասարանցիների համար և հայրենագիտական էր, և ուսումնական, և ճանաչողական: Նախօրոք սովորողների հետ քննարկվեց ճամփորդության վայրը,  համացանցից և այլ աղբյուրներից, նաև իմ օգնությամբ ծանոթացան Նեղուցի վանքին, Ծաղկունյաց լեռներին, Արզական գյուղի պատմությանը: Արևի տակ ձգվող ճանապարհով սովորողները մոտ 3կմ  քայլեցին մինչև Ծաղկունյաց լեռան ստորոտը:
Սովորողները ոգևորված էին նաև «Վայրի բույսեր» նախագծով, և աշնան այս շրջանում միայն ալոճն ու մասուրն են, որ կարելի է հավաքել, և իրականացրին ալոճահավաք ու մասրահավաք:

Մասնակիցների հաշվետվությունները

Մանե Մկրտչյան
Դավիթ Եփրեմյան
Աշոտ Բաղդոյան
Արայիկ Արշակյան
Նատալի Նահապետյան
Կարինե Մամիկոնյան
Ռիմա Երեմյան

Տաթև Աթոյանի տեսաֆիլմը
Կարինե Մամիկոնյանի տեսաֆիլմը

Հատված Կոմիտասի և Հովհաննես Թումանյանի զրույցից:

12592481_747889675312882_3234739586560344700_nՄեկ դարից ավել է անցել, բայց կարծես ոչինչ չի փոխվել, խնդիրները նույնն են մնացել:
Զրույցը տեղի է ունեցել 1905թ. գարնանը, Թումանյանի Թիֆլիսի բնակարանում:
— Կոմիտաս ջան, ասել կուզի՝ եկել ես, որ Թիֆլիսը գրավես քո երգերով, չէ՞: Շատ լավ ես արել: Վաղուց էր պետք:
— Այդպիսի մի չար միտք ունեմ:
Продолжить чтение «Հատված Կոմիտասի և Հովհաննես Թումանյանի զրույցից:»

Կոմիտասը` բանաստեղծ

Քո երազում

Եվ ա՛յս գիշեր, քո երազում, տեսել ես, որ ես ու դու
Երես-երես ճանաչել ենք սիրո ծովում իրարու․․․

Քո սուրբ սերը սար է դառել
Դալարագեղ, երկնածրար ու բեղուն,
Գլխիդ վերը ամպ է շարել՝
Գալարահեղ, կամարակապ ու զեղուն։

Սարի շողեն, ամպի քողեն՝
Մենավորի ոգին ծնել, դեգերել,
Ձեռին մի բույս՝ կանաչ ու կույս՝
Խորհրդավր ձորեն քաղել ու բերել։

Ծաղիկ-ծաղիկ քեզ որոնել՝
Ամպի տակին՝ արևծագին շունչ առել,
Ջրի մոտին, կանաչ խոտին՝
Գլխիդ վերև ծիրան-գոտին փունջ արել։

Անմար սեր

Քեզ չըսիրե՞լ,
Գեհեն կորել
Ու կըրակով հոգին փորել։

― Քեզի սիրել՝
Դըրախտ երթալ
Ու վարդերով քընանալ։

Աշուն կյանք

Աչքի առաջ,
Հառաչ-հառաչ,
Խորհրդավոր տերևներ,
Բունեն ընկած կեղևներ,
Հողի վրա,
Դեղին հուսով
Կողի վրա։

Լուռ, անտերունչ,
Խուլ, անմռունչ՝
Չորով-փորով կեռ ծառեր,
Ծռով-փռով լեռ քարեր,
Եվ հենավոր՝
Սարի կողին,
Ե՛վ մենավոր։

Աշուն օր

Սևուկ ամպեր վար եկան
Օրան, օրան,
Սարի վրա շար եկան։
Ծագեց առավոտ
Պաղեց, սառավ օդ։

Գոռաց երկինք, բուք արավ,
Հևաց, հևաց.
Ծերուկ երկիր սուգ արավ։
Ճաքեց հեռուն ամպ,
Երկիր դողաց-բա՛մբ։

Բողբոջ արև շող կապեց,
Դողաց, սողաց,
Արյուն-ամպից քող կապեց։
Վառեց լեռան լանջ,
Լեռան ցավատանջ։

Տեղաց անձրև մաղ տալով,
Մարմանդ-մարմանդ,
Հոգնած տերև շաղ տալով։
Երկիր քուն դրավ,
Եվ թռչուն թռավ։

Հուզված առուն փախ տվավ
Սողուն-սողուն,
Ձորում մշուշ կախ տվավ։
Քամին ելավ վեր,
Արավ տարուբեր։

Մոխիր ամպեր ժիր եկան
Դալուկ-դալուկ,
Սարի վրա ցիր եկան։
Հալեց աշուն օր
Կյանքիս սևավոր։

Մայրիկիս օրորը

Դեռ արգանդում՝ մայրիկս ինձ
Վարդ էր բուրում, ոռոգում.
Եվ իր հոգում այգ-արևով
Գուրգուրում ու նորոգում։
Ծնած օրեն մայր շրթներով
Սեր էր վառում օրորում,
Արև-Լուսին հոգվով-մտքով
Նկարում ու բոլորում։
Հայր զարկերով արի-արի
Խոսում էր իմ երակում,
Մայր կաթերով արյուն-արյուն
Հոսում էր ու կերակրում։
«Ես սիրում եմ՝ Հանուր-Տերը
իմ հոգումը գահավոր.
Քեզ սիրում եմ՝ Նորա Սերը
քո ծովումը ջահավոր.
Արև-արև ու անուշակ
երգ ու տաղով զարթելով,
Օրեր-օրեր փունջ մանուշակ
հյուսելով ու բարդելով,
Օրի՜կ օրին,
Իմ անուշին։

Քեզի՛ տեսնեմ, իմ հատորիկ,
կյանքիս ուղին, սիրազեղ,
Հայտ ու անհայտ դու որոնե,
Քեզի լինին իրազեկ։
Մի՛ թափառե կյանքի պարապ
անապատում դու ի զուր,
Քեզ պահապան սուրբ հավատո,
հուսո, սիրո Լույս ու Հուր։
Օրի՜կ օրին,
Իմ անուշին։

Քեզ դնում եմ խորհրդավոր,
առակավոր հույս-աշխարհ,
Ես գնում եմ, իրար գրկենք՝
վեր, փառավոր լույս-աշխարհ.
Ես գնում եմ ու թողնում եմ
երկիրն ու իր հնություն,
Աջն ու խաչը քեզ ապավեն,
Օրորդ հյուսե բնություն։
Օրի՜կ օրին՝
Իմ անուշին»…

Մենավոր

Երբ անտառում լուսնի ծովը,
Սիրո հովեր,
Սողոսկեցան ծառե ծառ
Ու սարե սար,
Եվ ամեն մարդ՝
Գտավ մի վարդ
Սրտիկին զարդ,

Եվ մենավոր մտա տուն,
Ինձ մխիթար գտա քուն,
Որ աչերուս կապեց մեջ
Ու տարածեց վերարկուն։

Հով ու ծով սեր

Կապույտ երկինքն էր եռում,
Կարմիր երկիրն էր ջեռում.
Հուր ու Հարավ հևուհև
Թախիծ ու տոթ էր բերում։

Հոգիս եկավ հովի պես,
Սերը սրտում ծովի պես.
Ծոցին վարդեր՝ ասաց. — Տե՜ս,
Քեզ սիրելու եկա ես։

Վարդ ու քրքում էր բուրեց.
Սիրտս սրտում գուրգուրեց.
Արև-Լուսին պագերով՝
Երազ-երազ համբուրեց։

Հոգի՜ս, ասաց ու ծռեց.
Ծամեր բացավ ու փռեց.
Ստինք-ստինք փարելով՝
Հույզս մարավ ու լռեց։

«Բարձունքի հաղթահարում» նախագիծ,

20160924_115801

Բարձունքը`
 Ծաղկունյաց լեռ կամ Ալիբեկ լեռնագագաթ:
Ժամկետը` սեպտեմբերի 18-23
Նախագծով նախատեսված ճամփորդությունը սեպտեմբերի 23-ին
Ճամփորդության երթուղին
Երևան- Արզական- Նեղուցի վանք- Ծաղկունյաց լեռ
Նպատակը և խնդիրները
Ճանաչել և ուսումնասիրել տվյալ տարածքը, բնակավայրը, պատմամշակութային շինությունները, եկեղեցիները և այլն:
Ճանաչել և ուսումնասիրել տվյալ տարածքի վայրի բույսերը, նրանց բուժական նշանակությունը:
Զարգացնել  բարձունք հաղթահարելու կարողությունները:
Նախապատրաստվել և քննարկման արդյունքում ձևակերպել բարձունք հաղթահարելու կանոններ՝ չընկճվել, պատրաստ լինել դժվարությունների և փորձել դրանք հաղթահարել, ուժ և ջանք գործադրել նպատակին հասնելու համար:
Զարգացնել ճանաչողական և տեղեկատվական նյութեր հավաքագրելու կարողություններն ու  հմտությունները:
Ուսումնասիրել, որոշակի տեղեկություն ունենալ (նախապես կամ հետո) տվյալ բնակավայրի / գետեր, լճեր, սարեր,անտառներ/, պատմամշակութային շինությունների մասին / եկեղեցիներ,վանքեր, հուշարձաններ/:
Զարգացնել խմբով աշխատելու և ճամփորդելու կարողություններ:
Նախապատրաստվել և ձևակերպել որոշակի կանոններ՝ օգնել ընկերոջը, քայլել արահետով, խմբից չառանձնանալ,
Մեդիահմտությունների զարգացում. փորձել օգտագործել նկարելու և լուսանկարելու կարողություններն ու հմտությունները:

Մասնակիցներ`
Հյուսիսային և Արևելյան դպրոցների սովորողներ:

Ճամփորդության երթուղին
Երևան- Արզական- Նեղուցի վանք- Ծաղկունյաց լեռ

Ծաղկունյաց լեռ
Փամբակի լեռնաշղթայի միջին հատվածից հարավ-արևելյան ուղղությամբ Դևասար (2862 մ) հանգուցային գագաթով սկսում է Ծաղկունյաց լեոնաշղթան իր ամենաբարձր գագաթով` Ծաղկունյաց լեռով, (2820 մ) Աղվերանի մոտ Արքայից լեռ (2687 մ) հանգուցային գագաթով,  Ծաղկունյաց շղթայից սկսում է Թեղենյաց լեռնաշղթան, որի ամենաբարձր գագաթը Թեղենիս լեռն է (2851 մ)

Նեղուցի վանք, X-XI դդ.

Վանքը գտնվում է Ծաղկունյաց (որոշ աղբյուրներում նաև Ալիբեկ ) լեռան ստորոտում, Արզական գյուղից 2 կմ հյուսիս-արևմուտք:
Վանքի շրջակայքում կա խաչքարերով հարուստ գերեզմանոց: Արզականը միջին դարերում հիշատակվում է Արտավազդական անունով: Գյուղը հայտնի է իր բազմաթիվ տաք հանքային ջրի աղբյուրներով:

«Վայրի բույսեր»
նախագիծ
Նախապատրաստական աշխատանք
Աշոտ Բաղդոյան
Զոյա Զոլյան
Կիրակոսյան Մհեր
Արեն Աթայան
Լիլի Գիրագոսյան

Նախագծի արդյունք-ամփոփումը
Մասնակիցների հաշվետվությունները
Դավիթ Եփրեմյան
Աշոտ Բաղդոյան
Արայիկ Արշակյան
Նատալի Նահապետյան
Կարինե Մամիկոնյան
Ռիմա Երեմյան

«Մեր գյուղը» հայրենագիտական նախագիծ

Без названия

Նախագծի նպատակը` ճամփորդությունների միջոցով ճանաչել հայկական գյուղերը,  ծանոթանալ գյուղի մարդկանց կենցաղին, նիստուկացին, սովորություններին, խնդիրներին, կատարել բանահավաքական աշխատանք
Խնդիրներն ու ուղղությունները
Գյուղի  հիմնադրումը, անվան ծագումը;
Գյուղի սահմանները:
Գյուղին բնորոշ արհեստները;
Գյուղի սովորույթները;
Գյուղի բարբառը, մշակույթը:
Գյուղի ամենատարեցը:
Գյուղի ամենա-ամենաները;
Գյուղի ավանդական  խոհանոցը:
Գյուղի ազգային փոքրամասնությունները:
Գյուղի տարածքի վայրի բույսերը
Գյուղի ճարտարապետական կառույցները` եկեղեցիները, հուշարձանները, կամուրջները,  նրանց պատմությունը:
Արդյունքը`հարցազրույցներ գյուղի մարդականց հետ,  ռադիոհաղորդումների, ֆիլմերի, ֆոտոշարերի պատրաստում և հրապարակում  մասնակիցների բլոգներում, ֆեյսբուքյան էջերում,  ենթակայքերում:

Վայրի բույսեր: Ալոճ և մասուր

                                        Ալոճենի

Ալոճենին` նաև ալոճի, սզնի, հալուճի, վարդազգիների ընտանիքի  արնակարմիր թուփ է, ունի մինչև 5 մետր  բարձրություն, հազվադեպ` 10-12 մետր: Երիտասարդ ճյուղերը փայլուն, ծիրանագույն-դարչնագույն են, ունեն մինչև 4 սմ երկարությամբ հաստ, ուղիղ փշեր: Ծաղիկները փոքր են, սպիտակ կամ թեթև վարդագույն թերթիկներով: Պտուղը արնակարմիր  կամ նարնջագույն, վարդագույն են, դեղին կամ սև գնդաձև հատապտուղ է: Ծաղկում է մայիս-հունիսին, պտուղները հասունանում են սեպտեմբեր-հոկտեմբերին: Կյանքի տևողությունը մինչև 400 տարի է: Բազմանում է սերմերով, արմատի ընձյուղներով, պատվաստներով: Ալոճենին տարածված է ԱՊՀ եվրոպական հատվածում, Արևմտյան Սիբիրում և Ղազախստանում: Ալոճենի շատ է աճում նաև Հայաստանում: Արնակարմիր ալոճենին եվրոպա-սիբիրյան տարածվածության ունի: Նրա տարածականությունը արևմուտքից արևելք գերազանցում է 5000 կմ-ը: Աճում է նոսր անտառներում (սաղարթավոր, սոճու, խառը), գետերի ափերին, դաշտավայրերում:
Ալոճենու ծակծկող փշերի առկայության շնորհիվ հնուց հավատալիք է գոյություն ունեցել, որ այն ունակ է մարդուն հիվանդություն բերող չար ուժերից պաշտպանելու: Այդ պատճառով հին հույները դռներից կախում էին ալոճենու ճյուղեր՝ պաշտպանելու տան մուտքը ցանկացած անմաքրությունից: Հին կելտերի մոտ ալոճենին ձմռան և խավարի ծառ է, Մոլդովայում համարում են չարության մարմնացում, որ ոտքերի վրա բոլոր ուռուցքների և թարախապալարների պատճառը պարտադիր ալոճենին է:
Ալոճենու վերաբերյալ առաջին տեղեկությունները տրված են հին հույն փիլիսոփա Ֆեոֆրաստի (մ.թ.ա 372-287թթ.) գրքում: Ավելի ուշ՝ մեր թվարկության առաջին դարում, այս բույսի վերաբերյալ տեղեկություններ հանդիպել են Դիոսկորիդի աշխատանքներում, որը խորհուրդ էր տալիս ալոճենու պտուղները ստամոքս-աղիքային տրակտի հիվանդությունների, ճարպակալման, արյունահոսությունների և երիկամների ֆունկցիայի խանգարման, հատկապես միզաքարային հիվանդության դեպքում: Եվրոպական գիտական բժշկության մեջ ալոճենին հայտնվել է XIX դարում: Որոշ բժիշկներ կարծում էին, որ այն համարվում է այդ ժամանակաշրջանի արժեքավոր բացահայտում, քանի որ այն համարում էին  արդյունավետ, երբ մնացած սրտային միջոցները չէին օգնում։

Հումքի հավաքումն ու չորացումը

Որպես դեղահումք օգտագործում  են ալոճենու ծաղիկներն ու պտուղները: Ծաղիկները հավաքում են ծաղկելու սկզբում, երբ նրանց մի մասը դեռ չի բացվել՝ կտրելով վահանիկանման ծաղկաբույլերն ու առանձին ծաղիկները: Պետք չէ ամբարելու համար ոչ բացված ծաղիկներով ծաղկաբույլեր հավաքել. նման հումքը շատ դանդաղ է չորանում  և հաճախ շագանակագույն է դառնում: Հավաքել պետք է ցողի չորանալուց հետո, չոր եղանակին: Դրանք չորացնում են ոչ ուշ, քան հավաքելուց 1-2 ժամ անց չորանոցներում 40°С պայմաններում, դարակների վրա, ծածկերի տակ, կամ լավ օդափոխվող տարածքներում՝ փռելով բարակ շերտով և պարբերաբար շրջելով: Ծաղիկների պիտանելիության ժամկետը 2 տարի է: Հումքն ունի թույլ, յուրատեսակ հոտ, դառնավուն համ:
Ալոճենու պտուղներն հավաքում են սեպտեմբերի վերջից մինչև ցրտերի վրա հասնելը: Հասուն պտուղները  չորացնում են արևի տակ կամ չորանոցում՝ 70°С պայմաններում: Պտուղների պիտանելության ժամկետը մինչև 8 տարի է:

Մասրենի
Հայկական տարանունները — ակռվուկ, մասպար, մասրավարդ, մասուրա, վայրի վարդ, փշավարդ: Վարդազգիների ընտանիքին պատկանող, մինչև 2 մ բարձրության թուփ է: Ծաղկում է մայիս-հունիս, իսկ պտուղները հասունանում են օգոստոս-սեպտեմբեր ամիսներին: Բազմանում է սերմերով և արմատաշիվերով: Բավականաչափ ցրտակայուն է լուսասեր, չորակայուն, հողի նկատմամբ քիչ պահանջկոտ: Աճում է մեր հանրապետության անտառներում, թփերի մեջ, արտեզրերին, գետահովիտներում, լեռնալանջերին, գլխավորոպես` Մեղրու, Գորիսի, Ստեփանավանի, Մարտունու, Եղեգնաձորի, Իջևանի, Դիլիջանի, Թավուշի, Նոյեմբերյանի և այլ շրջաններում, տեղ-տեղ տալով ընդարձակ բուսուտներ: Ունի շատ տարատեսակներ. մեր հանրապետությունում` մինչև 31 տեսակ: Մասրենին բոլոր մշակովի վարդերի նախահայրն է: »Ռոզա» անունը հունական »ռոդոն» կամ կելտական »ռոդդ» բառերից է, որոնք նշանակում են կարմիր:
 Բուժման նպատակով հիմնականում օգտագործվում են պտուղները, որոշ չափով նաև ծաղիկները , տերևները , կեղևը և արմատը:

Թումանյանի քառյակները

Հին աշխարհքը ամեն օր
Հազար մարդ է մտնում նոր,
Հազար տարվան փորձն ու գործ
Սկսվում է ամեն օր:

Զուր եմ փախչում, ինձ խաբում,
Հազար կապ է ինձ կապում.
Ամենքի հետ ապրում եմ,
Ամենքի չափ տառապում:

Ով՜ իմանա` ու՛ր ընկանք,
Քանի օրվա հյուր ընկանք.
Սերն ու սիրտն էլ երբ չկա`
Կրա՜կ ընկանք, զու՜ր ընկանք:

Քանի՜ ձեռքից եմ վառվել,
Վառվել ու հուր եմ դառել,
Հուր եմ դառել, լույս տվել,
Լույս տալով եմ սպառվել:

Ինչքա՜ն ցավ եմ տեսել ես,
Նենգ ու դավ եմ տեսել ես,
Տարել, ներել ու սիրել,
Վատը` լավ եմ տեսել ես:

Ո՜նց է ժպտում իմ հոգին
Չարին, բարուն, ամենքին.
Լույս է տալիս ողջ կյանքիս
Ու էն ճամփիս անմեկին:

Վիլյամ Սարոյան «Պատերազմը»

Պատերազմը մեզ էլ հասավ։ Ասացին, որ չափից ավելի չուտենք, ոչինչ չշռայլենք` ամեն ինչ արժեքավոր էր։ Ասացին, որ պատերազմի նամականիշներ գնենք։ Մենք Ատլանտյան օվկիանոսի մյուս կողմը հազարավոր զինվորներ էինք ուղարկում, իսկ դրա համար փող էր հարկավոր։ Մեզ կոչ էին անում դրամ վաստակել ու պատերազմի նամականիշներ գնել` հատը քսանհինգ սենթ։

Միսս Գամման ասաց, ոո մենք` երեխաներս, նույնպիսի զինվորներ ենք, ինչպես և համազգեստ հագած տղամարդիկ։ Շքերթներ էին լինում։ Մենք տեսնում էինք երթաքայլող զինվորներին։ Մենք նրանց տեսնում էինք Սաուդրրն Փըսիֆիք կայարանում գնացքների մեջ լցվելիս։ Մենք լսում էինք նրանց մայրերի ու քույրերի լացը։

Продолжить чтение «Վիլյամ Սարոյան «Պատերազմը»»